| Obezitede besin destekleri: besin desteklerinin ağırlık kaybındaki rolü Araş. Gör. Mevlüde KIZIL, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Toplu Beslenme Sistemleri Anabilim Dalı Obezite (şişmanlık), vücudun yağ kütlesinin yağsız kütleye oranının aşırı artması sonucu boya göre ağırlığın arzu edilen düzeyin üzerine çıkması olarak tanımlanmaktadır. Her ne kadar etiyolojisi tam olarak anlaşılamasa da genetik, metabolik ve fizyolojik nedenlerle birlikte, psikolojik ve çevresel faktörlerin de obezite oluşumunda etkili olduğu bilinmektedir. Genel olarak enerji alımının enerji harcamasından fazla olduğu kronik dengesizlik obezite ile sonuçlanmaktadır. Obezite gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde önemli halk sağlığı sorunlarındandır. Günümüzde şişmanlık hem hastalık hem de beslenmeye bağlı kronik hastalıklar için risk etmeni olarak değerlendirilmektedir. 1998-TNSA (Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması) verilerine göre kadınların %33,4’ü hafif şişman, %18,8’i şişman iken 2003-TNSA sonuçlarına göre ise hafif şişman kadınların oranı %34,3, şişman kadınların oranı da %22,7 olarak belirlenmiştir.Obezite gün geçtikçe görülme sıklığı artan, toplum sağlığını tehdit eden bir hastalıktır ve günümüzde kullanılabilecek tedavi yöntemleri düşünüldüğünde tedavi için hastanın uyumunun gerekli olduğu görülmektedir. Obez hastalar, iştah ve enerji metabolizmasını düzenlemek dolayısıyla kilo vermek amacıyla destekleyici alternatif tedavi yöntemlerini kullanabilmektedirler. Obez hastaların besin desteklerini kullanma nedenleri arasında; Obeziteden kaynaklanan sosyal utanç duygusu, Ağırlık kaybının sağlığa faydaları, Yaşam tarzı değişikliklerinden (egzersiz, diyet) daha kolay uygulanabilir oluşu, Önceki başarısız diyet girişimleri, yer almaktadır. Besin desteklerinin güvenliği ve etkinliği ile ilişkili çalışmalar yetersizdir. Türkiye’de “besin destekleri” olarak isimlendirilen ürünlerin pazarı 2004 yılında 15 milyon dolar iken 2006 yılın sonunda 100 milyon doları aşmıştır. Türkiye’de ağırlık kaybı için kullanılan besin desteklerinin başında krom, karnitin ve koenzim Q 10 gelmektedir. Obezitede kullanılan besin destekleri mekanizmalarına göre aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir;Enerji harcamasını arttıranlar: Efedra, Bitter Orange Ekstresi / Turunç Özü, Guarana, Kafein, Yerba Mate Karbonhidrat metabolizmasını düzenleyenler: Krom, Ginseng Diyetle alınan yağın emilimini engelleyenler: Çitosan Tokluğu arttıranlar: Guar gum, Psyllium Yağ oksidasyonunu arttıran veya yağ sentezini azaltanlar: L-Karnitin, Hidroksisitrik asit, Yeşil Çay Ekstresi,B5 vitamini (Pantotenik asit),Konjuge Linoleik Asit, Likoris, Piruvat Su atımının arttıranlar: Dandelion (Karahindiba),Caskara Ruhsal durumu etkileyenler: St. John’s Wort (Sarı Kantaron) Muhtelif veya sınıflandırılmamış olanlar: Spirulina (mavi-yeşil algler),Laminaria, Guggul, Elma sirkesi Obezite Tedavisinde Sıklıkla Kullanılan Besin Desteklerinin Etkinlik ve Yan Etki Çalışmalarının Değerlendirmesi Kilo verme amacıyla sıklıkla kullanılan besin desteklerinin etkinliğinin incelediği çalışmalardan elde edilen sistematik değerlendirme sonuçları her bir besin desteği için aşağıda belirtilmiştir. Efedra: Efedrin ve psödoefedrin alkoloidlerinin doğal kaynağıdır. Efedra sinica, efedra equisentina ve efedra intermedia gibi üç temel kaynağı vardır. Efedrin veya efedrinin kafeinle birlikte bulunduğu besin destekleri zayıflama amaçlı kullandıklarında orta düzeyde etkili olduğu 6 aydan kısa süre izlem çalışmalarında görülmüştür fakat uzun süreli etkinliğini gösteren çalışmalar yoktur. Efedra ve eferdin içeren besin desteklerinin yan etkileri arasında, kalp çarpıntısında artış, psikiyatrik, otonomik ve gastrointestinal yan etkiler yer almaktadır. Bitter Orange Ekstresi: Turunç ekstresi olup p-sinefrin, oktopamin, fenilefrin (m-sinefrin), tiramin, n-metiltiramin ve hordein gibi biojenik aminler içermektedir. P-sinefrin temel etken maddesidir. Sinir sistemini uyarıcı etki gösterir. Yapılan çalışmalarda obezite tedavisinde besin desteği olarak etkinliği ve güvenliği incelenmiş, ağırlık kaybına etkisinin olmadığı saptanmıştır. Sinefrin içeren ürünler FDA tarafından onaylanmamaktadır. Guarana: Paullina cupana isimli bitkinin tohumlarından elde edilir. Güney Amerika’da bulunan bazı içeceklerde bulunur ve yoğun kafein kaynağıdır. Besin desteği olarak efedra veya diğer bitkisel desteklerle beraber bulunmaktadır. Yerba mate, guarana ve damiananın beraber bulunduğu besin desteğinin 45 gün kullanımının şişman bireylerde gastrik boşalmayı geciktirdiği ve ağırlık kaybı sağladığı bulunmuştur. Kalp çarpıntısı, irritabilite, anksiyete ve diğer sinir sistemi olayları yan etkiler olarak belirtilmiştir. Yerba Mate: Güney Amerika’da çay olarak kullanılan bir bitkidir. Mate kafein, teofilin, toebromin gibi iyi bilinen simülanlarla aynı ailden olan alkoloidlerden ksantini içermektedir. Ayrıca, potasyum, magnezyum ve mangan içermektedir. Ağırlık kaybı üzerine etkisini gösteren çalışma yoktur. Çitosan (Chitosan): Kabuklu istiridyelerin içinde bulunan kitinden elde edilmektedir. Pozitif yüklü polimer olan çitosanın, intestinal lümende negatif yüklü yağ moleküllerine bağlanarak yağ emilimini engelleyebileceği düşünülmektedir. Yapılan çalışma sonuçları çitosanın vücut ağırlığı üzerine minimal ve klinik açıdan önemsiz etkisi olduğunu göstermiştir. Krom: Kromun karbonhidrat ve yağ metabolizmasında rol aldığı ve bu yolla ağırlık ve vücut bileşimini etkileyebileceği düşünülmektedir. Bununla beraber sağlıklı bireylerde bu teori desteklenmemektedir, diyabetli ve diyabeti olmayan bireylerde kullanımına ilişkin yeterli veri yoktur. Hidroksisitrik Asit: Hidroksisitrik asitin, vücutta yapılan yağ asidi sentezini ve besin alımını baskıladığı ileri sürülmektedir. Çalışmalarda 3g/gün hidroksisitrik asit alan hastalarda anlamlı bir kilo kaybının olmadığı belirtilmiştir. Guar Gum: Guar gum bir diyet lifidir. Meta- analizde ağırlık kaybındaki etkinliği incelenmiş ve ağırlık kaybında etkili olmadığı ileri sürülmüştür. Gastrointestinal sistemle ilintili yan etkiler belirtilmiştir. Hidroksi-metilbütirat: β-hidroksi- β-metilbütirat protein yıkımını engelleyerek antikatabolik etki gösteren lösinin metabolitidir. Yapılan çalışmalarda, yağ kütlesinde azalma ve yağsız doku kütlesinde artış sağladığı bildirilmiştir. Psyllium: Plantago Ovata bitkisinin tohum ve kabuklarından elde edilen bir maddedir. Daha çok konstipasyon (kabızlık) tedavisinde kullanılan bir posa takviyesidir. Yüksek oranda hemiseluloz içermektedir. Çalışmalarda psylliumun ağırlık kaybı üzerine etkisi incelenmiş ve ağırlık kaybı üzerine bir etkisinin olmadığı bildirilmiştir. Mide gazı, karın şişkinliği, hazımsızlık ve bulantı gibi gastrointestinal şikayetler yan etki olarak bildirilmiştir. Pürivat: Pürivat vücutta glikoliz yoluyla oluşmaktadır. Besin desteği olarak pürivat alınmasının egzersiz performansını arttırdığı görülmüştür. Yapılan çalışmalarda ağırlık kaybı üzerinde anlamlı etkisinin olmadığı belirtilmiştir. Çalışmalarda yan etki gözlenmemiştir. L-Karnitin: Koline yapısal olarak benzeyen bir amino asittir. Uzun zincirli yağ asitlerinin açil karnitine dönüşümünde gerekli olan bir kofaktördür. Uzun zincirli yağ asitleri bu sayede mitokondriye geçer ve burada hücresel enerji üretimi için oksidasyona uğramaktadır. Karnitin kullanımının uzun süreli güvenliğini araştıran çalışmalarda 2000 mg/gün karnitin kullanımının güvenli olduğu görülmüştür. Yapılan ağırlık kaybı çalışmalarında ağırlık kaybına etkisi olmadığı bildirilmiştir. SONUÇ Sonuç olarak; ağırlık kaybı sağlamak amacıyla kullanılmakta olan birçok besin desteği vardır ve gün geçtikçe bunlara yenileri eklenmektedir. Ağırlık yönetiminde besin desteklerinin etkinliğinin incelendiği çalışmalardan elde edilen verilere göre besin desteklerinin kilo kaybı üzerindeki etkisi çelişkilidir ve genel olarak besin destekleri ile yapılmış uzun süreli kullanımda etkinliği ve güvenliğine yönelik çalışmalar oldukça kısıtlıdır. Sağlık profesyonelleri besin desteklerini tavsiye ederken bu besin desteklerinin oluşturabilecekleri yan etkileri ve sağlayabilecekleri faydaları iyi değerlendirmeli ve hastaları bu konuda bilgilendirmelidirler. |
